Kalendarium

1878

22 lipca 1878

urodził się Janusz Korczak

Pedagog, pisarz, działacz społeczny, pediatra w Szpitalu Bersohnów i Baumanów. Podczas okupacji Korczak prowadził, wraz ze Stefanią Wilczyńską, Dom Sierot, z którego wraz z wychowankami i wychowawczyniami wywieziono go do obozu zagłady w Treblince w 1942 r.

1888

6 stycznia 1888

urodziła się Anna Braude-Hellerowa

Współzałożycielka Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, dyrektorka Szpitala Bersohnów i Baumanów. Po włączeniu go do getta prowadziła tam badania nad chorobą głodowej u dzieci. Zginęła z nimi w bunkrze w kwietniu 1943 r.

1903

18 grudnia

urodziła się Rachela Auerbach

Pisarka, historyczka, tłumaczka i psycholożka, w getcie warszawskim kierowała kuchnią ludową i współpracowała z Emanuelem Ringelblumem. Pisała sprawozdania na temat warunków życia w getcie dla Oneg Szabat. Doczekała zakończenia wojny ukrywając się w warszawskim zoo.

1909

19 czerwca 1909

urodziła się Henryka Wanda Łazowertówna

Poetka i działaczka społeczna getta warszawskiego, w którym mieszkała przy ul. Siennej. Autorka znanego wiersza "Mały szmugler". Opiekowała się gettowymi sierotami, współtworzyła Archiwum Ringelbluma. Zginęła w obozie zagłady w Treblince.

1910

15 lutego 1910

urodziła się Irena Sendlerowa, ps. „Jolanta”

Sprawiedliwa wśród Narodów Świata, znana na całym świecie działaczka społeczna i charytatywna, członkini PPS i Rady Pomocy Żydom „Żegota”, która wyprowadziła wiele żydowskich dzieci z warszawskiego getta.

1917

21 marca

urodziła się Adina Blady-Szwajgier

Była łączniczką Żydowskiej Organizacji Bojowej, a przede wszystkim znakomitą lekarką. W marcu 1940 r. rozpoczęła pracę w Szpitalu Bersohnów i Baumanów, którą wspomina w książce "I więcej nic nie pamiętam".

1939

1 września

wybuch II wojny światowej

Za datę rozpoczęcia II wojny światowej przyjmuje się zbrojną agresję Niemiec na Polskę, której III Rzesza dokonała w porozumieniu z ZSRR. Nalot na Wieluń, ostrzał Westerplatte i obrona Mostów Tczewskich to symboliczne pierwsze akty rozpoczęcia konfliktu.

29 października

zakaz uboju rytualnego

Generalny gubernator okupowanych ziem polskich Hans Frank wprowadza całkowity zakaz uboju rytualnego na terenie Generalnego Gubernatorstwa.

1940

14 czerwca 1940

pierwszy transport do KL Auschwitz

Do niemieckiego obozu koncentracyjnego w Auschwitz trafia pierwszy transport o masowym charakterze – 728 więźniów politycznych z zakładu karnego w Tarnowie. Byli to Polacy i kilku Żydów. Wojnę przeżyło 200 z nich.

2 października

utworzenie getta warszawskiego

Na mocy zarządzenia gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera, w stolicy utworzono getto, zmuszając 250 tys. warszawiaków do zmiany miejsca zamieszkania w ciągu kilku tygodni.

16 listopada

zamknięcie granic getta warszawskiego

Granice przebiegały ulicami: Wielką, Bagno, Pl. Grzybowskim, Rynkową, Zimną, Elektoralną, Pl. Bankowym, Tłomackie, Przejazd, Nalewki, granicą Ogrodu Krasińskich, Świętojerską, Freta, Sapieżyńską, Konwiktorską, Stawki, Dziką, Okopową, Towarową, Srebrną i Złotą.

1941

30 stycznia 1941

likwidacja getta w Pruszkowie

Żydzi z pruszkowskiego getta zostali wywiezieni do getta warszawskiego. Pozwolono im zabrać ze sobą jedynie bagaż podręczny. Wszystko, co pozostało po przetransportowanej ludności, Niemcy zrabowali.

8 grudnia

pierwszy transport do obozu Kulmhof

W pierwszym transporcie do obozu Kulmhof w Chełmnie nad Nerem przywieziono Żydów z okolicznych gett. Eksterminacji dokonywano w samochodach - mobilnych komorach gazowych przy użyciu gazu spalinowego. Ciała wywożono do lasu, potem palono w polowych krematoriach.

1942

20 stycznia 1942

konferencja w Wannsee

Podczas zorganizowanego w Berlinie, przy ulicy Großer Wannsee spotkania z udziałem m.in. Adolfa Eichmanna i Reinharda Heydricha omówiono szczegóły dotyczące ludobójstwa Żydów. Gdy trwały dyskusje, Holokaust był już w toku.

26 stycznia 1942

otwarcie kładki nad Chłodną

W getcie warszawskim Niemcy otworzyli drewniany most dla pieszych, tzw. kładkę nad „aryjską” ulicą Chłodną przy skrzyżowaniu z ul. Żelazną. Łączyła ona tzw. duże i małe getto. Dziś w tym miejscu znajduje się jej symboliczna rekonstrukcja.

27 stycznia 1942

transport z getta tarczyńskiego do warszawskiego

Część Żydów uwięzionych w getcie w Tarczynie przewieziono do Warszawy. Miesiąc później do getta warszawskiego trafili pozostali. Wszyscy zginęli zamordowani w niemieckim nazistowskim obozie zagłady w Treblince.

17 kwietnia 1942

„Krwawy Piątek”

Akcja władz niemieckich wymierzona w osoby podejrzewane o działalność konspiracyjną, związkowców i społeczników w getcie. Represje przeprowadzono siłami żandarmerii i policji SS, gestapo oraz funkcjonariuszy Żydowskiej Służby Porządkowej. Zamordowano 52 osoby.

19 czerwca 1942

uwięzienie Mary Berg na Pawiaku

Autorka „Dziennika z getta warszawskiego”, wydanego po raz pierwszy w Nowym Jorku w 1945 r. W getcie mieszkała m.in. przy ul. Siennej. Na Pawiaku została internowana wraz z innymi Żydami-obywatelami USA i Wlk. Brytanii. Dotarła z rodziną do Nowego Jorku w 1944 r.

22 lipca 1942

początek tzw. Wielkiej Akcji

Akcja likwidacyjna przeprowadzona przez Niemców w getcie warszawskim, podczas której wywieziono do obozu zagłady w Treblince ok. 265 tys. Żydów, co stanowiło 75 procent ludności getta. Na miejscu zamordowano ok. 10 tys. Akcja zakończyła się 21 września.

23 lipca 1942

śmierć Adama Czerniakowa

Inżynier, działacz społeczny, oświatowy i gospodarczy, prezes warszawskiego Judenratu w latach 1939-42. W dniu rozpoczęcia tzw. Wielkiej Akcji odmówił Niemcom podpisania obwieszczenia o „przymusowym wysiedleniu Żydów”. Następnego – popełnił samobójstwo.

23 lipca 1942

pierwsza deportacja do Treblinki

Pierwszy transport Żydów z getta warszawskiego to 60 wagonów pociągu pełnego kobiet, mężczyzn, starców, dzieci i niemowląt. W Treblince zamordowano ok. 800 tys. ludzi w stacjonarnych komorach gazowych przy użyciu gazów spalinowych.

5 sierpnia 1942

wyprowadzenie Domu Sierot na Umschlagplatz

Dzieci, Janusz Korczak, Stefania Wilczyńska i inni pracownicy opuścili Dom Sierot rano i wyruszyli z Siennej 16 na Umschlagplatz. Pociąg prawdopodobnie dotarł do obozu zagłady w Treblince następnego dnia. Do południa wszyscy zostali zagazowani.

6 sierpnia 1942

śmierć Romana Kramsztyka

Wybitny malarz, współzałożyciel Stowarzyszenia Rytm, wystawiał swoje prace w Europie i Ameryce Płn. Osadzony w getcie warszawskim, utrwalał sceny jego zagłady. W pierwszych dniach tzw. Wielkiej Akcji zginął zastrzelony na ulicy.

11 sierpnia 1942

„Protest!” Zofii Kossak-Szczuckiej

Pisarka Zofia Kossak-Szczucka była współzałożycielką Frontu Odrodzenia Polski i Rady Pomocy Żydom „Żegota”. Napisany przez nią „Protest!”, sygnowany przez FOP, piętnował milczenie świata wobec Zagłady i polski antysemityzm. Pięć tys. ulotek wydrukowano po rozpoczęciu tzw. Wielkiej Akcji.

13 sierpnia 1942

przeniesienie Szpitala Bersohnów i Baumanów na Umschlagplatz

Szpital zaczął funkcjonować w budynku dawnych szkół powszechnych przy ul. Stawki 6/8, w obrębie Umschlagplatzu. Lekarzy i pielęgniarki umieszczono w kamienicy przy Pawiej 22. Na teren Umschlagplatzu mogli wchodzić po drobiazgowej kontroli.

19 sierpnia 1942

likwidacja getta w Otwocku

W ramach likwidacji getta w Otwocku Niemcy wywieźli do obozu zagłady w Treblince ok. 8 tys. ludzi. Pacjentów sanatorium „Brijus”, zakładu „Zofiówka” oraz personel zamordowano na miejscu, podobnie jak dzieci z ośrodka „Centos” oraz ich opiekunów.

20 sierpnia 1942

likwidacja gett w Falenicy i Rembertowie

Około 6,5 tysiąca Żydów falenickich wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II. Do transportu kolejowego dołączono ok. tysiąc Żydów z Rembertowa i kilkuset z Otwocka.

21 sierpnia 1942

likwidacja przez Niemców getta w Białymstoku

Po zdławieniu trwającego pięć dni powstania w białostockim getcie pozostałych przy życiu ok. 30 tys. osadzonych wywieziono do niemieckich nazistowskich obozów zagłady w Treblince, Auschwitz i na Majdanku.

21 sierpnia 1942

likwidacja przez Niemców getta w Mińsku Mazowieckim

Osadzonych, których w początkowej fazie istnienia getta było 5242, a którzy przeżyli epidemię tyfusu, przewieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince. Ok. 1000 osób zamordowano na miejscu, jeszcze przed wywózką.

27 września 1942

powołanie Tymczasowego Komitetu Pomocy Żydom

Przy współpracy Frontu Odrodzenia Polski, Związku Syndykalistów Polskich, PPS-WRN i Polskiej Organizacji Demokratycznej Zofia Kossak-Szczucka i Wanda Krahelska-Filipowicz powołują Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom im. Konrada Żegoty, 4 grudnia 1942 r. przekształcony w Radę Pomocy Żydom.

3 października 1942

likwidacja getta w Radzyminie i Jabłonnie

Tego dnia, na który przypadło święto Simchat Tora, Niemcy wywieźli do obozu zagłady w Treblince kilka tysięcy Żydów z radzymińskiego i jabłonowskiego getta.

28 listopada 1942

likwidacja getta w Siedlcach

Tego dnia Niemcy wywieźli do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II ostatnich więźniów getta, których na początku jego istnienia było kilka tysięcy. Przed deportacją zamordowano prawie 600 osób.

4 grudnia 1942

powołanie Rady Pomocy Żydom „Żegota”

Radę Pomocy Żydom przy Delegaturze Rządu RP na Kraj utworzono w miejsce Tymczasowego Komitetu Pomocy Żydom im. Konrada Żegoty, założonego przez Zofię Kossak-Szczucką i Wandę Krahelską-Filipowicz.

1943

18 stycznia 1943

odezwa Żydowskiej Organizacji Bojowej

Została wydana po rozpoczęciu kolejnej niemieckiej „akcji wysiedleńczej”. Czterodniowa akcja zbrojnej samoobrony opóźniła wówczas ostateczną likwidację getta i dała czas na przygotowanie do powstania.

19 kwietnia 1943

wybuch powstania w getcie warszawskim

Początek zbrojnego wystąpienia podziemnych formacji na terenie getta w końcowym okresie jego likwidacji. Przeciwko okupantowi wystąpiły Żydowska Organizacja Bojowa oraz Żydowski Związek Wojskowy, ograniczonej pomocy udzieliły AK i GL.

3 maja 1943

śmierć Abrahama Gepnera

Przedsiębiorca i prezes Centrali Związków Kupców, warszawski radny, przewodniczący Rady Gospodarczej i kierownik Zarządu Zaopatrzenia w getcie. Twórca sierocińca w tzw. getcie szczątkowym. Odmówił podjęcia próby ucieczki z getta, zamordowany wraz z żoną.

8 maja 1943

śmierć Mordechaja Anielewicza

Działacz polityczny i młodzieżowy, komendant Żydowskiej Organizacji Bojowej, jeden z przywódców powstania w getcie. Zginął wraz z członkami dowództwa ŻOB w otoczonym przez Niemców bunkrze przy ulicy Miłej 18.

8 maja 1943

śmierć Władysława Szlengla

Poeta, autor szlagierów i kupletów politycznych. W latach 1941-43 brał udział w przedstawieniach wystawianych w kierowanym przez J. Korczaka Domu Sierot. Współpracownik Oneg Szabat, autor wierszy poświęconych życiu i śmierci w getcie.

16 maja 1943

zakończenie powstania w getcie warszawskim

To niemiecka data zakończenie powstania. Tego dnia na rozkaz J. Stroopa Niemcy wysadzili Wielką Synagogę na Tłomackiem, co miało symbolizować ich triumf i oznaczać usunięcie Żydów z Warszawy. W rzeczywistości sporadyczne walki trwały do czerwca.

19 czerwca 1943

śmierć Pawła Frenkla

Działacz młodzieżówki Betar, dowódca i szef Departamentu Wojskowego i Informacyjnego Żydowskiego Związku Wojskowego. Po długiej walce wraz z towarzyszami wysadził się w powietrze w powstańczym bunkrze, zdekonspirowanym przez członka Ruchu „Miecz i Pług”.

2 sierpnia

wybuch powstania w obozie zagłady Treblinka II

Jednodniowy bunt zorganizowała obozowa konspiracja. Nie udało się zlikwidować załogi i zniszczyć komór gazowych. Spośród ok. 840 więźniów, przebywających wtedy w obozie, kilkuset poległo, a ok. 400 zdołało zbiec - większość z nich wkrótce zabili Niemcy, a także Polacy.

3 listopada

rozpoczęcie Akcji „Dożynki”

Akcja rozegrała się w dniach 3–4 listopada w dystrykcie lubelskim GG. Na rozkaz Heinricha Himmlera, bezpośrednio po buncie więźniów w obozie zagłady w Sobiborze, w obozach m.in. na Majdanku, w Poniatowej i Trawnikach zamordowano ok. 42 tys. żydowskich więźniów.

17 listopada

zakończenie akcji „Reinhardt”

W ramach tzw. ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej w GG i Okręgu Białostockim w latach 1942–1943 na terytorium okupowanej Polski zamordowano ok. 1,85 mln Żydów. Byli mordowani w obozach zagłady, koncentracyjnych i podczas likwidacji gett.

1944

7 marca 1944

zdekonspirowanie bunkra „Krysia”

W bunkrze znajdującym się pod szklarnią Mieczysława Wolskiego ukrywało się ok. 40 osób na 35 m² w latach 1942-44, m.in. rodzina Emanuela Ringelbluma. Największą tego rodzaju operację ratunkową w okupowanej Warszawie zdemaskowano na skutek donosu.

10 marca 1944

śmierć Emanuela Ringelbluma

Zamordowany przez Niemców Emanuel Ringelblum był historykiem, pedagogiem i działaczem społecznym, współtwórcą organizacji Oneg Szabat, dzięki której powstało podziemne archiwum getta warszawskiego. Zginął na terenie pogettowych ruin.

1 sierpnia

wybuch powstania warszawskiego

Wystąpienie zbrojne przeciwko niemieckim okupantom, zorganizowane przez AK w ramach akcji „Burza”, zakończone 3 października polską kapitulacją. Udział w powstaniu licznie brali Żydzi i Żydówki.

29 sierpnia

likwidacja przez Niemców getta w Łodzi

Od 23 czerwca 1944 r. do 14 lipca 1944 r. dziesięć transportów Żydów - 7196 osób – wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. 29 sierpnia 1944 r. wysłano z getta ostatni transport do obozu KL Auschwitz.

7 października

bunt więźniów KL Auschwitz II-Birkenau

Największy bunt w historii obozu wzniecili żydowscy więźniowie Sonderkommanda, wykorzystywani do usuwania ciał ludzi zgładzonych w komorach gazowych. Zginęło ok. 450 buntowników, w walce i w wyniku egzekucji.

1945

8 maja 1945

zakończenie II wojny światowej

Kapitulacja III Rzeszy i końcowy akcent II wojny światowej w Europie. Wstępny protokół kapitulacyjny podpisano 7 maja, końcowy w obecności przedstawicieli Wielkiej Brytanii, Francji, USA i ZSRR 8 maja przed północą (wg czasu moskiewskiego 9 maja).

1991

24 lipca 1991

śmierć Isaaka Bashevisa Singera

Polski i amerykański pisarz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za r. 1978. W Warszawie mieszkał m.in. przy ul. Krochmalnej, do której klimatu wracał w swoich utworach. W 1935 r. wyemigrował do USA.

1997

17 stycznia 1997

Ogólnopolski Dzień Judaizmu KK w Polsce

Święto ustanowione przez Konferencję Episkopatu Polski w 1997 r. i obchodzony corocznie 17 stycznia, w wigilię Tygodnia Modlitw o Jedność Chrześcijan. Ma na celu ponowne odkrycie więzi z judaizmem.

2005

27 stycznia 2005

Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu

Święto uchwalone 1 listopada 2005 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w celu uczczenia pamięci Żydów zamordowanych przez nazistowskie Niemcy podczas II wojny światowej. 27 stycznia 1945 r. Armia Czerwona wyzwoliła obóz Auschwitz-Birkenau.

2006

Auschwitz więźniowie pierwszego transportu na ulicach Tarnowa

14 czerwca

Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady

Polskie święto uchwalone 8 czerwca 2006 r. przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w rocznicę przybycia pierwszego masowego transportu więźniów do KL Auschwitz.

2008

23 marca 2008

śmierć Aliny Margolis-Edelman

Wybitna lekarka i działaczka społeczna. Podczas okupacji mieszkała w getcie warszawskim i uczyła się pielęgniarstwa w Żydowskiej Szkole Pielęgniarek Luby Blum-Bielickiej. Odznaczona za udział w powstaniu warszawskim. Zmuszona do emigracji w 1968 r.

2009

2 października

śmierć Marka Edelmana

Polityk, działacz społeczny, kardiolog. Jeden z założycieli Żydowskiej Organizacji Bojowej, podczas powstania w getcie warszawskim dowodził bojownikami na terenie tzw. szopu szczotkarzy. Po śmierci Mordechaja Anielewicza ostatni powstańczy przywódca ŻOB.

2018

28 lutego 2018

powołanie Muzeum Getta Warszawskiego

MGW zostało powołane decyzją Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jego siedzibą będzie dawny Szpital Bersohnów i Baumanów przy ul. Siennej 60. Otwarcie zaplanowano na r. 2023, w 80. rocznicę powstania w getcie warszawskim.

24 marca 2018

Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów

Święto ustanowione w 2018 r. Symbolem martyrologii Polaków mordowanych przez Niemców za pomoc Żydom jest masakra w Markowej. 24 marca 1944 r. niemieccy żandarmi i polscy granatowi policjanci zabili tam ośmioosobową rodzinę Ulmów oraz ośmioro ukrywanych przez nich Żydów.