Izrael Fajwiszyc/Fajwiszys (1887–1943)

„(…) Łaknęli muzyki dla podniesienia nastroju i dla dodania otuchy (…)”.

Izrael Fajwiszyc urodził się w 1887 roku w Jampolu na Ukrainie.
 

Tuż po ukończeniu konserwatorium muzycznego podjął pracę dyrygenta chórów w postępowych synagogach w Brodach i Tarnowie. Następnie wyjechał do Wiednia, by nadal kształcić się muzycznie, a po powrocie podjął się prowadzenia chóru synagogi Tempel w Krakowie.
 

W 1922 roku przybył do Łodzi i założył chór „Hazamir” (hebr. Słowik), a także współorganizował towarzystwo śpiewacze „Szir” (hebr. Pieśń). Był aktywnym kompozytorem – opracowywał utwory i pieśni dla chórów oraz solistów – wykładał w szkole muzycznej, był też nauczycielem w szkołach Towarzystwa Żydowskich Szkół Średnich. Angażował się również w działalność żydowskiej partii socjalistyczno-syjonistycznej Poalej Syjon.
 

Po wybuchu II wojny światowej przeniósł się do Warszawy. W getcie założył chór dorosłych „Szir”, chór młodzieżowy związany z ruchem „Dror”, a także prowadził kilka chórów dziecięcych. Był znakomitym organistą – występował podczas koncertów oratoryjnych organizowanych w getcie.
 

„Szir” powstał w listopadzie 1940 roku z inicjatywy grupy artystów, którzy jeszcze przed wojną ze sobą współpracowali. Uchodził za najlepszy zespół chóralny w getcie warszawskim i liczył około 80 śpiewaków. „Było im tak źle i smutno, i tak głodni byli, że łaknęli muzyki dla podniesienia nastroju i dla dodania otuchy” – wspominał Kopel Piżyc, działacz społeczny i miłośnik chórów. Fajwiszyc objął funkcję dyrygenta na początku 1941 roku. Zapewnił zespołowi stałe miejsce prób – w sali jadłodajni przy ul. Zamenhofa 13, a kilkuosobowy patronat, pod przewodnictwem Piżyca, dbał o zapomogi dla śpiewaków, organizację posiłków oraz występów.
 

Fajwiszyc był członkiem komitetu zarządzającego spółdzielnią artystów przy ul. Orlej 6, która zrzeszała aktywnych twórców i pisarzy, zapewniając im m.in. trzy posiłki dziennie. Chóry przez niego prowadzone często tam występowały. Jako członek Poalej Syjon, wspierał również działania politycznej konspiracji w getcie.

Repertuar zespołu był bardzo różnorodny: obejmował muzykę klasyczną znanych kompozytorów, wymagające pieśni chóralne, muzykę liturgiczną oraz żydowskie i hebrajskie pieśni ludowe. Wyjątkowym osiągnięciem było wykonanie kilku fragmentów oratorium Georga Friedricha Händla Juda Machabeusz z tekstem hebrajskim podczas uroczystego koncertu chanukowego 20 grudnia 1941 roku, a następnie ponownie w lutym 1942 roku – z udziałem orkiestry symfonicznej.
 

Muzyk prowadził również kilka chórów dziecięcych działających przy szkołach i jadłodajniach. Najlepszy z nich funkcjonował przy szkole sieci Tarbut przy ul. Nowolipki 22, wraz z kuchnią dla dzieci. W październiku 1941 roku chór ten zdobył pierwsze miejsce w konkursie chórów dziecięcych, z okazji Miesiąca Dziecka, wspieranym przez towarzystwo opieki nad sierotami –  Centos.
 

W lipcu 1942 roku „Szir” przygotowywał się do wspólnego występu z Żydowską Orkiestrą Symfoniczną. Nie udało się jednak wykonać IX Symfonii Ludwiga van Beethovena w hebrajskim tłumaczeniu, ponieważ 22 lipca 1942 roku Niemcy rozpoczęli wielką akcję deportacyjną z getta warszawskiego, w wyniku której większość członków chóru i orkiestry trafiła do obozu zagłady w Treblince.
 

Israel Fajwiszyc był żonaty z Małką z domu Hakman; mieli dwoje dzieci – córkę Relę oraz syna Ariego. Żona zginęła podczas akcji likwidacyjnej getta. Fajwiszycowi udało się przetrwać deportacje latem 1942 i w styczniu 1943 roku. W czasie powstania w getcie warszawskim w kwietniu 1943 roku został jednak schwytany i wywieziony wraz z córką do niemieckiego obozu w Poniatowej, gdzie zostali zamordowani 4 listopada 1943 roku wraz z ok. 5000 tys. innych warszawskich Żydów.
 

Syn dyrygenta, piętnastoletni Arie Fajwiszyc, trafił do transportu do Treblinki, ale szczęśliwie zdołał pod osłoną nocy wyskoczyć z pociągu. Ukrywając się w okolicznych wsiach, trafił do miejscowego księdza – Stanisława Falkowskiego, który otoczył chłopca opieką, umożliwiając mu przetrwanie wojny pod przybranym nazwiskiem Józef Kutrzeba. Po jej zakończeniu Arie wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie przez wiele lat pracował jako reżyser teatralny. Wiele lat później opublikował swoje okupacyjne wspomnienia, wydane w Polsce pod tytułem „Kontrakt. Życie za życie”. W 1977 roku ksiądz Stanisław Falkowski został uhonorowany tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.
 

Bibliografia:

Emanuel Ringelblum. Kronika getta warszawskiego, wrzesień 1939-styczeń 1943, red. A. Eisenbach, Warszawa 1983.
Turkow J., C´était ainsi 1939-1943, Paryż 1995.
Kutrzeba J., Kontrakt. Życie za życie, Warszawa 2011.
Engelking B., Leociak J., Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2013.
Kempa A., Szukalak M., Żydzi Dawnej Łodzi. Słownik Biograficzny. Łódź 2001.
Gazeta Żydowska, nr. 43, 30 maja 1941.
Gazeta Żydowska nr. 100, 19 października 1941.
Gazeta żydowska nr. 107, 5 listopada 1941.
Gazeta Żydowska, nr. 126, 20 grudnia 1941.