Henryka Łazowertówna (1909–1942)

Wrażliwa kobieta, która źle ulokowała swoje uczucia. Namiętna epistolografka, której listy
do przyjaciela stały się swoistym intymnym dziennikiem. „Obciążona klątwą sympatyczności” – jak sama pisała – z wiecznym poczuciem osamotnienia. Zapomniana poetka, choć autorka dwóch docenionych tomików.

Była zasymilowaną Żydówką związaną całe życie z Warszawą, aktywną działaczką społeczną, zaangażowaną w poprawę losu ludzkiego – więźniarką getta warszawskiego, której grobem stały się pola i lasy Treblinki.
 

Biografię Henryki Łazowertówny odtworzyła ostatnio dr Agnieszka Żółkiewska, badaczka
z warszawskiego Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma, która podjęła zarazem udaną próbę interpretacji jej twórczości literackiej. Publikacja, która niebawem ukaże się nakładem Muzeum Getta Warszawskiego, nosi tytuł: „Jutro jest ciemne i nieprzeniknione…” Henryka Łazowertówna – poetka getta warszawskiego. Znalazły się w niej dwa zbiory tekstów źródłowych Łazowertówny: wybór wierszy oraz kilkanaście listów nadanych z getta do przyjaciela, poety Romana Kołonieckiego. Tym ostatnim towarzyszy esej dr. Pawła Freusa – historyczny i źródłowy komentarz do korespondencji, przybliżający czytelnikowi dramatyczną codzienność „dzielnicy zamkniętej”.
 

Henryka Łazowertówna, zwana przez przyjaciół Henią – sama chętnie podpisywała się
z francuska Henriette – urodziła się 19 czerwca 1909 roku w Warszawie, w rodzinie zasymilowanych Żydów, osiadłych w tym mieście od połowy XIX wieku. Była jedynym dzieckiem Blumy, nauczycielki i dyrektorki państwowej szkoły powszechnej, oraz Maksymiliana, urzędnika bankowego. Choć rodzina Łazowertów była spolonizowana, przyszła poetka orientowała się w żydowskiej religii i obyczajowości (nie znała jednak ani języka hebrajskiego, ani jidysz). Z pierwszego mieszkania przy ulicy Śliskiej przeprowadziła się na nieodległą ulicę Sienną, gdzie żyła niemal do śmierci.
 

W okolicy dominowała ludność żydowska, w znacznej jednak mierze zasymilowana, zamożna i inteligencka. Rodzice posłali Henrykę do polskich szkół powszechnych: najpierw elementarnej przy ulicy Foksal, a następnie słynnego żeńskiego gimnazjum im. Narcyzy Żmichowskiej przy ulicy Mokotowskiej (róg Wilczej). Umiłowanie lektury i książek, o których pisała: „Książka cały czas jest ze mną, nie odstępuję jej ani na krok”, zadecydowały zapewne o wyborze studiów filologicznych. W 1926 roku zapisała się
na polonistykę i romanistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Studiów tych nigdy nie ukończyła (choć zapewne w połowie lat 30. na krótko je wznowiła) ze względu na trudną sytuację materialną, związaną m.in.
z pogarszającym się zdrowiem ojca (zmarł w 1934 roku). W ramach uzupełniania edukacji
w 1930 roku odbyła półroczne stypendium ministerialne na uniwersytecie we francuskim Grenoble.
 

Specjalne miejsce w życiu Łazowertówny – tak w wymiarze osobistym, jak i w sferze jej literackich i zawodowych wyborów – zajął poeta i tłumacz literatury z języka francuskiego, Roman Kołoniecki (1906–1978). Stał się on jej wielką miłością, niestety – ze względu na jego skrywany homoseksualizm – boleśnie nieodwzajemnioną. Poznali się w grudniu 1925 roku, gdy siedemnastoletnia wówczas Henryka przechodziła etap burzliwego dorastania i kłótni
z rodzicami. Początkowo jej uczucie miało charakter przyjacielskiej fascynacji, z czasem zmieniło się w coś głębszego. Jak pisze Żółkiewska – „połączyła ich wspólna miłość do gór, języka i literatury francuskiej, wszystko inne dzieliło”. Początkowo Kołoniecki zdawał się odwzajemniać coraz gorętsze uczucia poetki. W jednym z dedykowanych jej wierszy pisał nawet: „zamieszkamy w szczęściu – szczęście w nas zamieszka”. Dość szybko jednak „Romeo” (jak nazywała go w listach) stawał się coraz bardziej oziębły i zdystansowany. Ostatecznie, zaledwie po kilku tygodniach, doszło do zerwania związku, zresztą prawdopodobnie od początku platonicznego.
 

Zraniona Łazowertówna nie zerwała jednak znajomości z Kołonieckim. Starała się przekształcić ją w rodzaj „miłosnej przyjaźni”. „Byłam Twoim przyjacielem przecież – pisała – tak jak Ty, byłeś moją przyjaciółką i siostrą i wszystkim, wszystkim!”. Ten nowy układ był dla niej ekwiwalentem prawdziwej miłości, dla niego natomiast – chyba tylko wygodnym sposobem na zaspokojenie  narcystycznej próżności. Ich korespondencja z kolejnych lat dowodzi, że uczucia poetki nigdy nie wygasły: „Jestem odważna, uzbrojona w miłość, jak
w tarczę – pisała w 1927 roku – Nie zlęknę się niczego, chcę Cię zgłębić i poznać, pokochać
w Tobie wszystko, wszystko wybaczyć, bo wszak to wszystko stanowi Ciebie – o, najdroższy”.
 

Nieodwzajemniona miłość stała się lejtmotywem twórczości Łazowertówny w latach 30. – kluczowych dla jej talentu pisarskiego. Sensem jej życia okazała się poezja. Debiutowała jeszcze w końcu lat 20., początkowo z dystansem traktując swe poetyckie próby (nazywała
je „naskrobiątkami” lub „wierszątkami”). Publikowała najpierw w prasie codziennej: polsko-żydowskim dzienniku „Nasz Przegląd”, a następnie postępowej, kobiecej – „Współczesnej Kobiecie” i szacownym „Bluszczu”, a wreszcie w opiniotwórczych „Wiadomościach Literackich”. W 1930 roku ukazał się jej pierwszy tomik – Zamknięty pokój, uznany przez część krytyki za najlepszy kobiecy debiut poetycki tego czasu. Doceniano – jak pisze Żółkiewska – „subtelność intuicji psychologicznej jej poezji, wysoką temperaturę uczuciową, rozsadzającą niektóre jej wiersze, przy zaskakującej lapidarności języka i niebanalnej prostocie obrazowania”. Cztery lata później opublikowała drugi i ostatni w życiu tomik – Imiona świata, chwalony przez krytykę – prócz wyrazistej emocjonalności – także za próbę wyjścia „poza siebie” ku tytułowemu „światu”. Tomik ten, podobnie jak większość jej liryk, ukazał się nakładem lewicowych czasopism społeczno-artystycznych „Droga” i „Pion”, którymi kierował Roman Kołoniecki. Dzięki jego wsparciu na łamach tych pism Łazowertówna publikowała kolejne utwory, w tym także próbki prozatorskie (raczej nieudane, jak nieukończona powieść Michasia od Wenderów).
 

Wiersze Łazowertówny cechuje intymna, głęboko emocjonalna perspektywa – liryka była dla niej rodzajem powiernika i zapisem wewnętrznych przeżyć. „Wszystko, co w mych wierszach mną jest, razem ze mną zgaśnie i minie”, pisała w 1930 roku. Agnieszka Żółkiewska podsumowuje tę twórczość jako sumę „wsłuchań w siebie”, podkreślając jej silny rys autobiograficzny, wyrastający z drobiazgowej analizy własnych stanów świadomości.
 

Po publikacji tomików przyszły wyróżnienia (np. I nagroda w turnieju Koła Polonistów UW czy stypendium Polskiej Akademii Literatury). Autorka stała się rozpoznawalna, zapraszana do wygłaszania prelekcji, czego zresztą nie lubiła, co jednak sprawiło, że poczuła się pełnoprawną pisarką. W 1935 roku zdecydowała wstąpić do Związku Literatów Polskich, gdzie została bibliotekarką.
 

Przyjęcie tej posady wynikało też zapewne ze względów materialnych – dotychczasowe dochody poetki, czerpane głównie z przekładów z języka francuskiego oraz korepetycji, były nieregularne. Niestabilna sytuacja materialna sprzęgała się z jej zaangażowaniem w sprawy społeczne i zbliżeniem do lewicowych środowisk artystycznych i politycznych. Nie bez znaczenia był też narastający w latach 30. antysemityzm. Łazowertówna – pisząca po polsku i zakorzeniona w polskiej kulturze literackiej – stała się przedmiotem antysemickich „denuncjacji” ze strony skrajnie prawicowej prasy. Na łamach gazet piętnowano ją wówczas jako „Chaję” i wpisywano na listę „łyteratów żydowskich”.
 

Lato 1939 roku Łazowertówna spędziła w ulubionym Kazimierzu Dolnym, jednak wybuch wojny zastał ją już zapewne w Warszawie. 16 listopada 1940 roku – jak 400 tysięcy innych Żydów – została wraz z matką uwięziona w getcie warszawskim. Z początku nadal mieszkały przy ulicy Siennej. Ten dramatyczny, ostatni rozdział życia Henryki znamy głównie z jej wyznań zawartych w kilkunastu zachowanych listach do Kołonieckiego. Kamienica przy ulicy Widok 11, w której wówczas mieszkał, ocalała z pożogi wojennej, a wraz z nią archiwum literata, które po wojnie trafiło do zbiorów warszawskiego Muzeum Literatury. Listy te pełne są odniesień do przyjaciół i znajomych poetki po obu stronach muru. Nieocenzurowane –
bo przesyłane nieoficjalnymi drogami – są ważnym źródłem wiedzy o egzystencji w getcie: zarówno w wymiarze osobistym (losów Łazowertówny i jej matki), jak i zbiorowym (ludzi,
z którymi stykała się w pracy i na ulicach „dzielnicy zamkniętej”).
 

W getcie Łazowertówna dostała pracę w CENTOS-ie – największej żydowskiej organizacji powołanej do opieki nad dziećmi. Tam wypatrzył ją znany żydowski historyk i społecznik, Emanuel Ringelblum, i przydzielił jej posadę w kierowanej przez siebie Żydowskiej Samopomocy Społecznej. Niebawem zaprosił ją też do udziału w pracach konspiracyjnej grupy Oneg Szabat, której misją było dokumentowanie wojennych losów Żydów. Łazowertówna zajęła się opisywaniem doświadczeń przesiedleńców masowo deportowanych do warszawskiego getta. Jej teksty – niemal w całości zaginione – doceniono za dociekliwość i emocjonalne zaangażowanie. O koszmarze tej pracy pisała
w marcu 1941 roku do Kołonieckiego: „Czasami zdaje mi się, że mam w piersi nie serce, ale jakiś krwawy strzęp mięsa. […] Są godziny, kiedy spalam się po prostu w ogniu jakiejś samarytańskiej udręki serca”.
 

Najważniejszy i najobszerniejszy z listów do Kołonieckiego napisała  Łazowertówna 6 września 1941 roku. Opisała w nim gettową ulicę z wszystkimi jej dramatycznymi obrazami, która „wchodzi” wręcz do jej pokoju, oraz liczne typy ludzkiego nieszczęścia, z którymi stykała się w pracy. Te plastyczne obserwacje przekazała przyjacielowi niczym testament: „Chciałabym również, żeby pewne obrazy zostały w Tobie na wypadek gdyby – wszystko może się przecież zdarzyć – nie udało mi się donieść mego smutnego plonu do końca. […]
I żeby te obrazy zostały nie tylko jako obrazy potencjalne, ale przetworzyły się w kinetykę czynu społecznego”.
 

Łazowertówna nie przeżyła getta. Mimo możliwości ucieczki i ukrycia się po „aryjskiej stronie”, zdecydowała się zostać z matką w czasie tzw. wielkiej akcji deportacyjnej latem 1942 roku – masowej wywózki więźniów getta do obozu zagłady w Treblince. Zginęły tam obie, najpewniej na początku sierpnia, uduszone spalinami w komorze gazowej. Ich ciała, złożone pierwotnie w zbiorowej mogile, zostały w 1943 roku spalone w ramach zacierania przez Niemców śladów zbrodni.
 

Literackim pokłosiem przeżyć Łazowertówny w getcie stały się – oprócz listów –dwa zachowane wiersze: Ballada o paczce i najbardziej znany Mały szmugler. Ten ostatni,
z sierpnia 1941 roku, opisujący losy kilkuletniego dziecka zdobywającego żywność „zza muru”, zdobył w getcie ogromną popularność; śpiewano go nawet jako piosenkę. Utwory te, wraz z poruszającą korespondencją, są dziś – trwalszym niż kamień – epitafium zamordowanej poetki.