Dora Fakiel (1914 – 1943)
Aktorka, tancerka, śpiewaczka
Tajbele to piękna dziewczyna, która została zmuszona do małżeństwa ze starszym mężczyzną. Kocha jednak innego i postanawia uciec z wesela. Pomaga
jej w tym Judeł z wędrownej grupy klezmerów, dzięki której niedoszła panna młoda ma możliwość spełnienia marzenia o występowaniu jako śpiewaczka. Razem z trupą wyrusza do Warszawy, tam dostaje angaż w teatrze i spotyka swego ukochanego.
To jeden z wątków fabuły filmu „Jidl mitn Fidl” (Judel gra na skrzypcach) z 1936 roku, który uchodzi za jedno z najwybitniejszych osiągnięć kina jidysz i do dziś zachowuje swój urok, pozwalając zajrzeć w życie przedwojennego żydowskiego sztetla. Wiele osób, które widzimy w filmie, było w rzeczywistości mieszkańcami ówczesnego Kazimierza Dolnego.
Swoją pierwszą i zarazem najbardziej rozpoznawalną rolę w tej komedii muzycznej w reżyserii Józefa Greena i Jana Nowiny Przybylskiego, zagrała Dora Fakiel, wcielając
się w postać Tajbele. Już jako dwudziestolatka ugruntowała swoją pozycję w jidyszowym środowisku teatralnym i filmowym w Polsce. Urodziła się w Warszawie w 1914 roku,
ale niestety nie posiadamy więcej informacji na temat jej rodziny.
Po sukcesie „Jidl mitn Fidl”, najbardziej dochodowego komercyjnego filmu dźwiękowego
w języku jidysz swojej epoki, zagrała w dramacie „On a heym” (1939), w reżyserii
Aleksandra Martena. To produkcja oparta
na sztuce Jacoba Gordina, znana w Polsce również pod tytułem „Bezdomni”. Aktorka wystąpiła w nim obok znanych artystek sceny żydowskiej –
Idy Kamińskiej i Wiery Gran. Był to ostatni film fabularny w jidysz zrealizowany w Polsce przed wybuchem II wojny światowej i zarazem ostatni z udziałem Fakiel.
Przed wybuchem wojny Dora występowała również na scenie teatralnej w awangardowym Młodzieżowym Teatrze Żydowskim (Jung Teater), założonym
w Warszawie i kierowanym przez Michała Weicherta.
Jej rozwijającą się karierę artystyczną przerwał wybuch wojny. W 1940 roku znalazła
się w getcie warszawskim. W dzielnicy zamkniętej związała się z Teatrem Eldorado, mieszczącym się przy ulicy Dzielnej. Był to pierwszy teatr otwarty w getcie warszawskim – rozpoczął działalność już w grudniu 1940 roku. Na jego scenie prezentowano przede wszystkim lekkie formy rozrywkowe w jidysz: komedie, rewie i ludowe operetki. Poziom artystyczny tych przedstawień bywał krytykowany przez niektórych działaczy społecznych. Dla mieszkańców getta była to jednak ważna przestrzeń chwilowego wytchnienia i odreagowania, dostarczając rozrywki, wzruszeń w skrajnie trudnych warunkach życia.
Fakiel występowała na scenie Eldorado w kilku przedstawieniach, a także podczas benefisów tanecznych i wydarzeń okolicznościowych.
Recenzent „Gazety Żydowskiej”, omawiając premierę dramatu „Farkojfte Neszumes” (Sprzedane dusze) we wrześniu 1941 roku, pisał o roli, jaką Dora zagrała w przedstawieniu:
„Ładnie zaprezentowała się zarówno głosowo, jak i zewnętrznie, pani Dora Fakiel, którą dotychczas znaliśmy jedynie z występów estradowych”.
W maju 1942 roku wystąpiła w sztuce „Dus Kabaret Majdł” (Dziewczyna z kabaretu), wystawionej w ramach benefisu aktorki Reginy Cukier. Recenzent „Gazety Żydowskiej” chwalił jej rolę:
„Specjalną kartę benefisu stanowił akt trzeci, w którym wystąpiła
z pięknym i przemiłym śpiewem w roli cyganki p. Dora Fakiel”.
Artystka występowała również Teatrze Melody Palace, mieszczącym się przy ulicy Rymarskiej 12, gdzie także prezentowano rozrywkowe przedstawienia w języku jidysz.
Henryk Makower w swoich powojennych wspomnieniach pisał:
„Wielki kabaret – dansing na miarę europejską. Obszerny, długi,
mimo to dość ponury lokal. (…) W programach produkowali się najwybitniejsi artyści gettowi, z moich znajomych np. Dora Fakiel”.
Makower, z zawodu lekarz, poznał Dorę dzięki swojej pracy i wspominał ją z sympatią: „moja miła pacjentka Dora Fakiel, bardzo uzdolniona aktorka, o ciepłym i ładnym głosie”.
Pod koniec czerwca 1942 roku odbyła się premiera – jak na standardy Teatru Eldorado – wyjątkowo ambitnej sztuki „Der Dorfs-Jung” (Młody wieśniak), w której Dora zagrała rolę Nataszy. Był to ostatni spektakl, w którym wystąpiła.
22 lipca 1942 roku Niemcy rozpoczęli tzw. Wielką Akcję deportacyjną w getcie warszawskim. W jej wyniku do obozu zagłady w Treblince wywieziono z Warszawy około 265 000 Żydów, w tym większość artystów i ludzi kultury. Fakiel udało się przetrwać tę falę deportacji i znalazła zatrudnienie w szopie Karla Heinza Müllera przy placu Grzybowskim. W okresie funkcjonowania tzw. getta szczątkowego pracowała też w szopie Többensa.
Po wybuchu powstania w getcie warszawskim w kwietniu 1943 roku została schwytana
i wywieziona wraz z kilkunastoma tysiącami innych warszawskich Żydów do niemieckiego obozu pracy w Poniatowej.
Zginęła 4 listopada 1943 roku podczas akcji „Erntefest” (Dożynki), w trakcie której
na Lubelszczyźnie – w obozach w Poniatowej, Trawnikach i na Majdanku – Niemcy zamordowali w ciągu dwóch dni około 42 tysięcy Żydów.
Bibliografia:
Makower H., Pamiętnik z getta warszawskiego, Wrocław 1987.
Emanuel Ringelblum. Kronika getta warszawskiego, wrzesień 1939-styczeń 1943, red. A. Eisenbach, Warszawa 1983.
Gross N., Film żydowski w Polsce, Kraków 2002. Turkow J., C´était ainsi 1939-1943, Paryż 1995.
Kuligowska-Korzeniewska A, Leyko M., Teatr Żydowski w Polsce, Łódź 1998.
Gazeta Żydowska nr. 19, 7 marca 1941.
Gazeta Żydowska nr. 48, 17 czerwca 1941.
Gazeta Żydowska nr. 81, 5 września 1941.
Gazeta Żydowska nr. 102, 24 października 1941.
Gazeta Żydowska nr. 13, 30 stycznia 1942.
Gazeta Żydowska nr. 61, 24 maja 1942.
Gazeta Żydowska nr. 73, 21 czerwca 1942.