Działacz ruchu oporu, współzałożyciel Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) oraz Bloku Antyfaszystowskiego, współpracownik Oneg Szabat, kierownik Ha-Szomer Ha-Cair.
Urodził się 9 listopada 1913 roku w Kaliszu. Dorastał w religijnej rodzinie jako syn Hany i Zalmana Kapłana i uczył się w chederze i jesziwie. Jednak wraz ze starszą siostrą, sprzeciwił się surowym rygorom religijnym i rozpoczął naukę w hebrajskim gimnazjum. Z powodu trudnej sytuacji materialnej rodziny podjął pracę cieśli i łączył
ją z nauką w trybie wieczorowym. Jako trzynastolatek, za przykładem siostry, wstąpił do lewicowej, syjonistycznej organizacji skautowej Ha-Szomer ha-Cair.
Józef Kapłan ze swoją partnerką Miriam Hainsdorf, w getcie warszawskim | Ghetto Fighters’ House
W krótkim czasie został instruktorem kaliskiej komórki tej organizacji, a następnie wybrano go do kierownictwa okręgowego. Działalność w ruchu pionierskim (chalucowym) doprowadziła do konfliktu z ojcem. Przeprowadzka rodziny do Łodzi zbiegła się z jego decyzją o opuszczeniu domu i zamieszkaniu ze starszą siostrą. Wkrótce wyjechał na pewien czas na wschód Polski, do kibucu szkoleniowego El-Al (hebr: „w górę”) gdzie pionierzy z Haszomer przygotowywali się do emigracji do Palestyny, uczyli się pracy na roli i podstaw obsługi broni. Kapłan został członkiem grupy założycielskiej kibucu Maanit, który ostatecznie w 1942 roku osiadł na roli niedaleko Cezarei
i oficjalnie rozpoczął działalność.
Józef planował z kolei wyjazd do Palestyny wraz z innymi organizatorami kibucu, lecz ostatecznie pozostał w Polsce i stał się jednym z liderów Haszomer. Powołany do służby wojskowej uzyskał wsparcie organizacji i wkrótce został zwolniony. Zaangażował się w działalność aktywistyczną, tym razem w oddziale Ha-Szomer w Łodzi, a 1938 roku trafił do komendy Ha-Szomer w Warszawie, gdzie pełnił, m.in. funkcję skarbnika.
Wybuch II wojny światowej zastał go w Warszawie. W pierwszych dniach września 1939 roku uciekł na wschód, podobnie jak wielu innych przywódców żydowskich. Jesienią tego roku koordynował akcję przerzutu członków
Ha-Szomer ha-Cair na Wileńszczyznę, i współorganizował nowe struktury Haszomer w Wilnie. Do Warszawy wrócił w lutym 1940 roku.
Józef Kapłan | Ghetto Fighters’ House
„Józef udał się z Wilna do Warszawy z własnej inicjatywy. Uważał się za ojca Ruchu i sądził, że nie ma nikogo innego, kto mógłby wykonać tę pracę” – pisała po wojnie Irena Adamowicz, polska harcerka, która podczas okupacji współpracowała z żydowskim podziemiem.„Józef udał się z Wilna do Warszawy z własnej inicjatywy. Uważał się za ojca Ruchu i sądził, że nie ma nikogo innego, kto mógłby wykonać tę pracę” – pisała po wojnie Irena Adamowicz, polska harcerka, która podczas okupacji współpracowała z żydowskim podziemiem.
W getcie warszawskim stał się kluczowym organizatorem struktur konspiracyjnych Ha-Szomer ha-Cair.
W Warszawie, jak i w całym Generalnym Gubernatorstwie, uważano go za jednego z ważniejszych liderów ruchu. Podróżował w tym celu do różnych miejscowości, posługując się fałszywymi dokumentami. Robił to mimo tzw. typowego żydowskiego wyglądu, narażając życie. Dzięki jego zaangażowaniu podziemny ruch zaczął się rozrastać.
Szczególną rolę odgrywał w kontaktach z różnymi organizacjami i instytucjami. Reprezentował Ha–szomer ha-Cair we współpracy z innymi syjonistycznymi organizacjami młodzieżowymi w getcie, takimi jak
Akiwa i He–Chaluc-Dror. Z jednym z liderów tej ostatniej, Icchakiem Cukiermanem, nawiązał bliską przyjaźń. Pozostawał także w osobistym kontakcie z Emanuelem Ringelblumem, szefami Jointu oraz lokalnymi judenratami w różnych miastach. Został zaproszony przez Ringelbluma do grupy Oneg Szabat i jako współpracownik uczestniczył w spotkaniach sekretnego komitetu do samego końca.
„…Jego wybitną cechą były zdolności organizacyjne i skuteczność w wszelkich negocjacjach. W Radomiu Judenrat stwarzał problemy Ruchowi. Józef przybył tam i uporządkował sprawy. Każdą kwestią zajmował się energicznie
i z nieustępliwością. Tak bardzo angażował się w każdy szczegół, że obawiał się, iż postrada zmysły. Mawiał, że ma jeszcze wiele do zrobienia, zanim zwariuje” – wspominała po wojnie Irena Adamowicz.
W getcie zamieszkał ze swoją partnerką i koleżanką z Ha-Szomer, Miriam Hainsdorf, w domu jej rodziców – przy ulicy Nowolipki 25. Dziewczyna również zaangażowała się w prace konspiracyjne.
Latem 1941 roku Kapłanowi udało się doprowadzić do skutku starania Ha-Szomer o przejęcie farmy w Żarkach koło Częstochowy, nazywanej kibucem Maapilim (hebr: imigranci). Przebywało tam jednocześnie około 20-25 członków ruchu, którzy dotarli tam dzięki zdobytemu przez Kapłana zezwoleniu na podróż koleją, rzekomo w celach medycznych.
Oficjalnie, w oczach władz niemieckich, było to miejsce pracy rolnej, co pozwalało chronić młodzież przed łapankami. W rzeczywistości kibuc funkcjonował również jako baza szkoleniowa, w której przygotowywano młodych ludzi do pracy na roli z myślą o przyszłej emigracji do Palestyny. Był także ważnym ośrodkiem konspiracyjnym.
Członkini kibucu Maapalim wspominała po wojnie:
„Sytuacja w Częstochowie i okolicznych miejscowościach była znacznie lepsza niż w getcie warszawskim. Tutaj wciąż można było zdobyć żywność. Jak mięsożerne zwierzęta, warszawiacy rzucili się na jedzenie, pochłaniając ogromne ilości kaszy i ziemniaków, ku wielkiemu zdumieniu miejscowych towarzyszy. Nie mogli oni sobie wyobrazić jak wielki był głód w Warszawie. Wszyscy szybko nabierali sił, a nawet poprawiał się ich nastrój.
Jak szaleni śpiewaliśmy, krzyczeliśmy i biegaliśmy po polach, ogrodach i lasach. Swoboda poruszania się była upajająca”.
Kapłan był także jednym z redaktorów prasy konspiracyjnej w Ha-Szomer. Wspólnie z Mordechajem Anielewiczem i Szmulem Bresławem tworzył wewnętrzne pismo organizacji „Iton Hatnua” (Gazeta ruchu) kolportowane również w innych miastach.
Icchak Cukierman, jeden z przywódców podziemia w getcie, wspominał Kapłana po wojnie:
„Z zawodu był stolarzem, znał doskonale hebrajski i jidysz, a także polski. (…) W kontaktach z ludźmi był otwarty
i szczery. Przystojny i bezpośredni. Wielokrotnie przychodził do nas na Dzielną, po prostu po to, żeby spędzić z nami trochę czasu. (…) Przyprowadzał ze sobą swoją dziewczynę, Miriam Heinsdorf. Kaplan był autorytetem w Haszomer Hacair.”
Józef reprezentował też Ha-Szomer Ha-Cair w międzynarodowych kontaktach i w centrali Histadrut (światowej organizacji żydowskich robotników) w Szwajcarii. Informował organizacje żydowskie za granicą o sytuacji społeczności żydowskiej w okupowanej Polsce.
Emanuel Ringelblum w notatkach pisanych w ukryciu, w bunkrze „Krysia”, streścił jedno ze spotkań z Kapłanem
i Mordechajem Anielewiczem w styczniu 1942 roku:
„Pewnego razu, podczas przerwy między prelekcjami na seminarium w Haszomer (wykładałem tam historię żydowskiego ruchu robotniczego), towarzysze Mordechaj [Anielewicz] i Józef Kapłan poprosili mnie na podwórze na Nalewkach 23, wprowadzili do odizolowanej izby i pokazali dwa rewolwery. Pistolety te — oświadczyli mi towarzysze z Komendy Naczelnej — będą służyć do nauczenia młodzieży, jak należy obchodzić się z bronią. To był pierwszy krok, jakiego dokonał Haszomer jeszcze przed utworzeniem Organizacji Bojowej”.
W marcu 1942 roku stał się jednym z założycieli Bloku Antyfaszystowskiego i członkiem jego kierownictwa. Była to pierwsza inicjatywa w getcie, która zjednoczyła podzielone dotąd ideologicznie stronnictwa polityczne w celu koordynacji działań ruchu oporu. Kapłan był członkiem przywództwa sekcji bojowej Bloku. Każda z organizacji członkowskich tworzyła własne grupy bojowe, tzw. piątki, które spotykały się raz na dwa tygodnie w prywatnych domach. Blokowi nie udało się jednak zdobyć broni, oprócz dwóch pistoletów, które już wcześniej znajdowały się
w getcie. Po tym, jak jeden z jego przywódców wpadł w ręce Gestapo, inicjatywa została rozwiązana.
22 lipca 1942 roku Niemcy rozpoczęli wielką akcję deportacyjną z getta warszawskiego, wywożąc setki tysięcy warszawskich Żydów do komór gazowych obozu zagłady w Treblince. W odpowiedzi na te wydarzenia 28 lipca młodzieżowi działacze ogłosili powstanie Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB). Utworzyli ją przedstawiciele trzech organizacji: Ha-Szomer ha-Cair, Dror oraz Agudat ha-Noar ha-Iwri „Akiba”. W spotkaniu (przy ulicy Dzielnej 34) nie uczestniczyli starsi działacze partii politycznych. Młodzi uznali bowiem, że nie będą gotowi podjąć radykalnych działań, takich jak zbrojny opór. Kapłan uczestniczył w spotkaniu założycielskim i wszedł w skład komendy organizacji wraz z Szmulem Bresławem, Icchakiem Cukiermanem, Cywią Lubetkin i Mordechajem Tenenbaumem.
Podczas akcji likwidacyjnej getta warszawskiego rozpoczął pracę w firmie stolarskiej Aleksandra Landaua, przejętej wówczas przez niemieckie przedsiębiorstwo OBW. Landau był przed wojną działaczem syjonistycznym,
a przyjmował ludzi do pracy, by zapełniać wakaty osobom związanym z konspiracją w getcie. Przez to zatrudnił
on szereg osób związanych z Ha-Szomer ha-Cair, współtwórców Podziemnego Archiwum Getta czy działaczy społecznych. Dzięki jego postawie członkowie nowopowstałego ŻOB mogli działać dość swobodnie na terenie zakładu.
W sierpniu 1942 roku Kapłan zaangażował się, wraz z komunistami, w inicjatywę wysyłania bojowników poza Warszawę, do oddziałów partyzanckich lub farm prowadzonych jeszcze przez Ha-Szomer oraz przebudowę
ha-Szomer z organizacji polityczno-kulturalnej w część zbrojnego podziemia w ramach ŻOB.
Prawdopodobnie w wyniku wpadki jednej z grup wychodzących z getta na jego trop trafili Niemcy. 3 września przed szopem Landaua zatrzymał się samochód Gestapo. Niemcy szukali Kapłana, Landau, który uznał, że chodzi
o sprawy związane z warsztatem, posłał po Kapłana, który przebywał wówczas przy Miłej 63, w kompleksie budynków zamieszkiwanych przez pracowników stolarni. Kapłan został aresztowany i przewieziony na Pawiak.
Aresztowanie Kapłana wywołało wielkie poruszenie w dowództwie ŻOB. Podjęto ogromne wysiłki, by wydostać Kapłana z rąk Gestapo, m.in. Cukierman zajął się organizowaniem pieniędzy na wykupienie Józefa. Szmuel Bresław, inny ważny lider Ha-Szomer ha-Cair, podjął próbę ustalenia miejsca jego przetrzymywania i zaplanował odbicie. Wyszedł na miasto uzbrojony w nóż, mimo zakazu poruszania się Żydów w godzinach pracy. Został zatrzymany przez Niemców i zamordowany na miejscu.
Kapłan wysłał z więzienia gryps, w którym pisał:
„Nie wierzcie już Niemcom. Ich wszystkie obietnice to intryga szatana, celem ich jest wprowadzenie rozłamu
w społeczności. Jeśli mamy zginąć, gińmy honorowo. Stawiajcie opór Niemcom wszędzie siłą. Organizujcie młodzież, uzbrajajcie się, stawiajcie opór, nie idźcie do wagonów!”.
Plan uwolnienia Józefa, przed przewiezieniem go na Umschlagplatz przygotowało dowództwo ŻOB-u jednak nie powiódł się. – Niemcy nadal przetrzymywali go w areszcie. 11 września 1942 roku został wyprowadzony z więzienia na Pawiaku i zastrzelony w jednej z bram przy ulicy Dzielnej.
Przyjaciele Kapłana odnaleźli jego ciało i pochowali. Według jednych przekazów grób znajdował się na terenie stadionu „Skra”, obok cmentarza na Okopowej, według innych – na terenie samego cmentarza. Jego nagrobka dotąd nie odnaleziono lub nie przetrwał on wojny.
W 1945 roku Józef Kapłan został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Grunwaldu III stopnia przez Krajową Radę Narodową za „zasługi położone w walce z okupantem hitlerowskim”.
Kibuc Maanit, istnieje do dziś w Izraelu. W pobliskim sadzie owocowym, upamiętniono Józefa Kapłana jako go jednego ojców założycieli kibucu symbolicznym kamieniem z tablicą informacyjną.
Autor: Daniela Malec
Bibliografia:
- Cukierman I., Nadmiar Pamięci, Warszawa 2020.
- Gutman I., Mered hanetsurim: Mordekhai Anilevits wemilhemet geto warsza, Jerozolima 2013.
- Gutman I., Żydzi Warszawscy 1939-1943, Warszawa 1993
- Lubetkin C., Zagłada i Powstanie, Warszawa 1999.
- Ringelblum E., Kronika getta warszawskiego, Warszawa 1983
- Grupińska A., Ciągle po Kole, Wołowiec 2013.
- Engelking B., Leociak J., Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2013.
- Adam begetaot Warsza weCzestochowa, wyd. kibucu Haszomer Hacair w Merhavii, 1945.
- Marcinkowska H., Bojownicy [w:] Kalisia 3-4, 2005.
- Those Who Fought Back, zob: https://www.jewishgen.org/yizkor/kalisz1/kal294.html (dostęp 2026-09-30)
- Barkat R, Kibuc Maanit – Moreszet wezikaron, zob: https://tiny.pl/7q765zkf0