Lekarz-okulista i badacz – członek tajnego zespołu medycznego prowadzącego badania nad chorobą głodową w getcie warszawskim.
Getto warszawskie istniało w latach 1940–1943. Po jego likwidacji zostało niemal całkowicie zburzone, a większość jego mieszkańców zamordowano. Zanim jednak doszło do ostatecznej zagłady getta, niemieccy okupanci realizowali politykę planowego wyniszczenia ludności żydowskiej m.in. poprzez głód – dość wspomnieć, że urzędowe przydziały żywności dostępne na kartki w getcie zaspokajały zaledwie 10% faktycznego zapotrzebowania. Miarą tego jak tragiczne były warunki w getcie była szybko rosnąca liczba zgonów. Niekiedy w ciągu jednego miesiąca umierało około 5 tysięcy osób, co w przybliżeniu odpowiadało liczbie zgonów Żydów przez cały rok przed wojną. Podczas gdy jasne było, że śmiertelność była wynikiem niedożywienia i chorób zakaźnych, to ówczesna nauka niewiele wiedziała o tym jak funkcjonują organizmy osób dotkniętych niedożywieniem.
Zdjęcie z indeksu Fajgenblata, Archiwum UW
W tych tragicznych warunkach grupa żydowskich lekarzy postanowiła udokumentować wpływ długotrwałego głodu na organizm człowieka. Badania nad chorobą głodową miały być nie tylko przedsięwzięciem naukowym, lecz także świadectwem zbrodni popełnianej na ludności getta. W projekcie uczestniczyło 28 lekarzy, wśród nich jedyny okulista – Szymon Fajgenblat.
Fajgenblat urodził się w Warszawie 9 lutego 1900 roku. Niestety, niewiele wiadomo o jego rodzinie i młodości. W latach dwudziestych rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Warszawskim, które ukończył w 1930 roku. Mieszkał w tym czasie pod adresem ul. Wspólna 53. W latach 1931–1937 pracował jako okulista w Żydowskim Szpitalu „Czyste” przy ul. Dworskiej 17 (obecnie ul. Marcina Kasprzaka 17) na warszawskiej Woli. Była to jedna z najnowocześniejszych placówek medycznych w przedwojennej Polsce.
W latach 1937–1939 był osobistym asystentem kierownika oddziału okulistycznego, dr. Adama Zamenhofa, syna Ludwika Zamenhofa – twórcy języka esperanto. Równocześnie kierował prywatną kliniką „Lecznica Północna” przy ul. Gęsiej.
W czerwcu 1939 roku poślubił dr Janinę Franciszkę Kon, również okulistkę, którą poznał kilka lat wcześniej podczas wspólnej pracy w Szpitalu „Czyste”.
Po wybuchu II wojny światowej znalazł się w getcie warszawskim, gdzie mieszkał przy Elektoralnej 13. Kontynuował tam pracę w zawodzie. Równolegle pracował w ambulatorium prowadzonym przez Towarzystwo Ochrony Zdrowia i w szpitalu „Czyste”, który w początku 1941 r. został przeniesiony do dzielnicy zamkniętej. To właśnie tam prowadzono pionierskie badania nad chorobą głodową, prowadzone m.in. przez dr. Fajgenblata.
Inicjatorem i koordynatorem projektu był dr Izrael Milejkowski. Pomimo nieludzkich warunków i ciągłego zagrożenia życia, zespół badawczy dokumentował skutki głodu, pozostawiając przyszłym pokoleniom bezcenne świadectwo medyczne. Niemcy zakazywali Żydom działalności naukowej, dlatego badania prowadzono w tajemnicy, z narażeniem życia.
Prace przerwano 22 lipca 1942 roku, gdy rozpoczęły się masowe deportacje mieszkańców getta do Treblinki. Część rękopisów zaginęła, jednak najważniejsze materiały udało się potajemnie wynieść z getta i przekazać prof. Witoldowi Orłowskiemu z Uniwersytetu Warszawskiego. Dzięki temu przetrwały wojnę. Większość autorów nie doczekała wyzwolenia, jednak ocalały kardiolog dr Emil Apfelbaum odzyskał maszynopis i doprowadził do jego publikacji. W 1946 roku ukazała się książka Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim z roku 1942. Dzieło to stanowi nie tylko unikatowe opracowanie medyczne poświęcone skutkom przewlekłego głodu, lecz także przejmujące świadectwo determinacji lekarzy, którzy w obliczu zagłady starali się zachować najwyższe standardy naukowe.
Zbiorowa praca badawcza miała być „buntem ginących w obronie praw człowieka. W wyjałowionych głodem ciałach i w udręczonych cierpieniami mózgach zbudził się głos ostatniego protestu. W wyniku tych uczuć i myśli oraz wiary w wyższe posłannictwo człowieka powstała niniejsza praca zbiorowa” – jak czytamy we wstępie do książki.
Szymon Fajgenblat jest autorem rozdziału Zaburzenia oczne w przewlekłym głodzie. Jego obserwacje należały do pierwszych systematycznych opisów wpływu długotrwałego niedożywienia na narząd wzroku. Wykazał, że przewlekły głód prowadzi do charakterystycznych zmian okulistycznych, takich jak: zmętnienie siatkówki (zaćma prowadząca do zamglonego widzenia), ścieńczenie (zaniebieszczenie) twardówki, niskie ciśnienie wewnątrzgałkowe, spuchnięcie powiek. Przeprowadzone przez niego badania dostarczyły unikatowego materiału klinicznego, zgromadzonego w skrajnych warunkach getta warszawskiego. W kolejnych dekadach badania Fajgenblata stały się ważnym źródłem dla historyków medycyny oraz badaczy zajmujących się fizjologią głodu i skutkami niedożywienia.
Po rozpoczęciu przez Niemców deportacji z getta do Treblinki latem 1942 roku Fajgenblatowi i jego żonie udało się uciec z getta. Dalsze losy Szymona są jednak przedstawiane w źródłach rozbieżnie. Według jednej relacji on i jego żona ukrywali się po tzw. aryjskiej stronie aż do wybuchu Powstania Warszawskiego; Fajgenblat miał następnie wziąć udział w walkach, zostać ciężko ranny i umrzeć w szpitalu polowym. Z kolei Maria Ciesielska w książce Lekarze z getta warszawskiego podaje, że Szymon powrócił do getta wiosną 1943 r. i zginął w powstaniu w getcie. Janina Fajgenblat odebrała sobie życie po tym jak dowiedziała się o śmierci męża.
Życie dr. Szymona Fajgenblata jest świadectwem niezwykłego poświęcenia lekarza ratującego życie innych, rzetelności naukowca prowadzącego badania w skrajnych warunkach oraz odwagi człowieka, który nie zawahał się stanąć do walki podczas zbrojnego powstania przeciwko Niemcom. Jego los pozostaje symbolem dramatu polskich Żydów, ale także siły ludzkiego ducha i wierności wartościom nawet w obliczu zagłady.
Autor: Daniela Malec
Bibliografia:
Ciesielska M., Lekarze Getta Warszawskiego, Warszawa 2018.
Apfelbaum E. (red), Choroba głodowa: badania kliniczne nad głodem wykonane w Getcie Warszawskim z roku 1942, Warszawa 1946.
Zegers R., Ciesielska M., Grzybowski A. [w:] Ophthalmology research in the Warsaw Jewish ghetto-hunger disease and the story of Szymon Fajgenblat, MD, Acta Ophthalmologica nr 2, 2023.
Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego, teczka studencka Szymona Fajgenblata.
