Aktorka filmowa i teatralna pionierskiej sceny jidysz.
Urodziła się w 1885 roku w Grodnie w inteligenckiej rodzinie. Dzieciństwo i młodość spędziła w Warszawie. Ukończyła szkołę średnią i dzięki przyjaciółce, która była aktorką, poznała teatr jidysz i zainteresowała się sztuką aktorską. Jej miłość do teatru była tak silna, że wbrew sprzeciwowi rodziców zdecydowała się kontynuować karierę aktorską, co doprowadziło do zerwania kontaktów z bliskimi.
Domena publiczna.
Po kilku sezonach występów w teatrach prowincjonalnych dołączyła do zespołu warszawskiego teatru Elizeum przy ul. Karowej oraz do trupy Awrahama Icchaka Kamińskiego – pioniera żydowskiego teatru i kina w Polsce. Grała zarówno w operetkach, jak i w repertuarze dramatycznym.
Równocześnie rozpoczęła karierę filmową. Występowała w produkcjach wytwórni Kosmofilm, założonej przez Samuela Ginzburga i Henryka Finkelsteina na warszawskiej Pradze. Były to przede wszystkim rodzinne melodramaty, których akcja rozgrywała się w Rosji lub Stanach Zjednoczonych. Realizowane jako filmy nieme
z napisami w jidysz i po polsku, przeznaczone były głównie dla ośrodków diaspory żydowskiej na całym świecie.
W 1913 roku Gotlib zagrała w filmie Bigamistka (Zajn wajbs man) oraz Kara Boża (Gots sztrof). W 1915 roku wystąpiła w Wyklętej córce (Di fersztojsene tochter), a rok później w Małżeństwie na rozdrożu. Obsadzano ją przede wszystkim w rolach matek.
W czasie I wojny światowej pracowała w Rosji. A po powrocie do Polski dostała angaż w warszawskim Teatrze Centralnym, założonym w 1921 roku m.in. przez Esterę Rachel Kamińską i Zygmunta Turkowa przy ul. Leszno 1. Scena ta promowała ideę nowoczesnego teatru europejskiego w języku jidysz.
W 1923 roku wraz z mężem, aktorem Ajzykiem Sambergiem, dołączyła do Trupy Wileńskiej (Wilner Trupe) – awangardowego zespołu teatralnego, który po sukcesach w Polsce odbywał wieloletnie tournée po Europie. Gotlib dołączyła do zespołu podczas jego występów w Rumunii i pozostała z nim do 1929 roku.
W latach dwudziestych zagrała jeszcze w dwóch filmach jidysz – Jeden z 36 (Łamed wow) oraz W lasach polskich (In di polijsze welder). Niestety żaden z nich nie zachował się do naszych czasów.
W chwili wybuchu II wojny światowej Helena i Ajzyk Samberg mieszkali w Warszawie przy ul. Pańskiej 22. Oboje zostali ranni podczas niemieckiego bombardowania miasta we wrześniu 1939 roku. Po utworzeniu getta warszawskiego w 1940 roku znaleźli się w jego granicach. Helena kontynuowała działalność aktorską na scenach teatrów getta. Występowała zarówno w Nowym Azazelu przy ul. Nowolipie 72, specjalizującym się w lekkich rewiach i komediach, (którego dyrektorem artystycznym był jej mąż), jak i w polskojęzycznym Nowym Teatrze Kameralnym (NTK), mieszczącym się w budynku parafialnym kościoła św. Augustyna przy ul. Nowolipki 52.
Na otwarcie NTK w grudniu 1940 roku wystawiono Mirełe Efros Jakuba Gordina w reżyserii Andrzeja Marka (Marka Arnsztejna) i jego przekładzie z jidysz na język polski. Dramat ten, nazywany często „żydowskim królem Lirem”, był jednym z najważniejszych dzieł ówczesnego repertuaru i zyskał ogromną popularność w teatrach oraz w kinie niemym. Sztuka opowiada historię zamożnej wdowy, która wskutek intryg synowej została odsunięta od rodzinnego interesu oraz pozbawiona kontaktu z synem, by po latach odzyskać należne jej miejsce dzięki wnukowi. Helena Gotlib wcieliła się w postać Chany-Dwojry – matki Szejndele, żony starszego syna Mirełe. Chana-Dwojra wraz z córką knują intrygę przeciwko bohaterce dramatu, stopniowo pozbawiając ją wpływów i zmuszając do opuszczenia domu. Role w Mirełe Efros uchodziły za jedne z najwybitniejszych sprawdzianów umiejętności aktorskich w repertuarze jidysz.
Po rozpoczęciu przez Niemców wielkiej akcji deportacyjnej z getta warszawskiego do obozu zagłady w Treblince, 22 lipca 1942 roku, Helenie i Ajzykowi Sambergowi udało się uzyskać na kilka tygodni zatrudnienie w jednym
z szopów – pracowni artystycznej mieszczącej się w budynku teatru Nowy Azazel, należącej do niemieckiego przedsiębiorcy Fritza Schultza. Praca dawała jednak zatrudnionym Żydom tylko tymczasowe i złudne poczucie bezpieczeństwa przed deportacją.
Niestety podczas jednej z selekcji Helena Gotlib została wyprowadzona z szopu i doprowadzona na Umschlagplatz, skąd deportowano ją do obozu zagłady w Treblince.
Jonas Turkow wspominał ją w książce Farloszene Sztern (Zgaszone gwiazdy):
„Samberg bardzo wiele zawdzięczał swojej żonie, aktorce Helenie Gotlieb, która pochodziła z domu inteligenckiego i należała do grona najinteligentniejszych aktorek starej gwardii jidysz”.
„Po tym jak rozpoczęły się deportacje z getta, Samberg otrzymał pierwszy cios. Jego wierna towarzyszka życia, jego nauczycielka i oddana przyjaciółka, Helena Gotlib, została złapana i wywieziona do komór gazowych Treblinki. Wielki szok bardzo go dobił”.
Ajzyk Samberg przeżył żonę zaledwie o kilka miesięcy. Został pojmany przez Niemców podczas powstania w getcie warszawskim, wywieziony do obozu pracy w Poniatowej i tam zamordowany.
Bibliografia:
Turkow I., C’était ainsi: 1939-1943, la vie dans le ghetto de Varsovie, Paryż 1995.
Turkow I., Farloszene sztern, t. 1, Buenos Aires 1963.
Gross N., Film żydowski w Polsce, Kraków 2002.
Zylbercweig Z., Leksikon fun yidishn teater , Nowy Jork 1931.
https://www.filmweb.pl/person/Helena+Gotlib-88693/filmography